Όταν η εμπιστοσύνη αξίζει περισσότερο από τον έλεγχο: το μάθημα του Ricardo Semler για τις επιχειρήσεις

Ήταν το 1993 όταν κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες το Maverick, το βιβλίο του Ricardo Semler που προοριζόταν να γίνει μπεστ σέλερ. Προσπάθησα μάταια να μοιραστώ με κάποιον την ανακάλυψή μου. Για μένα, που τότε μάθαινα τα βασικά του επαγγέλματος, εκείνη η ανάγνωση ήταν κάτι ανάμεσα σε δοκίμιο επιστημονικής φαντασίας και επαναστατικό μανιφέστο.

Ο Ricardo Semler είναι Βραζιλιάνος επιχειρηματίας, γεννημένος στο Σάο Πάολο το 1959. Είναι γιος του Antonio Curt Semler, ιδρυτή της Semco, της οποίας ο Ricardo ανέλαβε τη διοίκηση μόλις στα 21 του χρόνια, μεταμορφώνοντάς την από μια εταιρεία σε κρίση σε έναν διαφοροποιημένο όμιλο. Η φήμη του προέρχεται από την απόφαση να εφαρμόσει στην οικογενειακή επιχείρηση μια ριζοσπαστική μορφή βιομηχανικής δημοκρατίας και εταιρικής οργάνωσης. Το Maverick αφηγείται τη διοικητική διαδοχή και την αντικομφορμιστική ηθική της Semco.

Οι ριζοσπαστικές πολιτικές του συνοψίζονται στο Εγχειρίδιο Επιβίωσης για τους Εργαζομένους και στο Λεξικό Semco, από τα οποία παρακάτω βρίσκονται ορισμένα ενδεικτικά λήμματα.

Προϊστάμενος: η μεγαλύτερη συμμετοχή στην εργασία οδήγησε σε μείωση των εποπτών κατά 75%.

Κυκλική οργάνωση: η ιεραρχική γραφειοκρατία δώδεκα επιπέδων μετατράπηκε σε τρία ομόκεντρα επίπεδα.

Δημοκρατία: η αντιπροσωπευτική δημοκρατία υλοποιείται μέσω εργοστασιακών επιτροπών, ενώ για τις σημαντικές αποφάσεις κάθε εργαζόμενος έχει άμεση ψήφο.

Οικογενειακά ασημικά: σε περίπτωση νέας θέσης εργασίας, ένας εργαζόμενος της Semco που πληροί το 70% των απαιτήσεων αντιμετωπίζεται προνομιακά σε σχέση με άλλους υποψηφίους.

Ευέλικτο ωράριο: δεν υπάρχουν σταθερά ωράρια εργασίας· κάθε εργαζόμενος αποφασίζει μέσα στην ομάδα εργασίας του το καλύτερο πρόγραμμα.

Κυψέλες παραγωγής: οι παραγωγικές ομάδες των εργαζομένων οργανώνονται σε πλήρη κλίμακα, δίνοντας στους εργαζομένους μεγαλύτερη αυτονομία και ευθύνη.

Πυρήνας τεχνολογικής καινοτομίας: μια μικρή ομάδα, αποτελούμενη κυρίως από μηχανικούς χωρίς καθημερινά καθήκοντα, ελεύθερη να εφευρίσκει νέα προϊόντα, να σχεδιάζει στρατηγικές αγοράς και να επινοεί νέες επιχειρηματικές γραμμές.

Πατερναλισμός: οι εργαζόμενοι είναι όλοι ελεύθεροι να επιλέγουν με βάση τα δικά τους ενδιαφέροντα, ενώ η εταιρεία ασχολείται μόνο με την εργασιακή απόδοση.

Συμμετοχή στα κέρδη: το βασικό ποσοστό που θα μοιραστεί συμφωνείται μεταξύ της Semco και των εργαζομένων της.

Αντίστροφη αξιολόγηση: όποιος προσλαμβάνεται ή προάγεται πρέπει να παίρνει συνέντευξη, να αξιολογείται και να εγκρίνεται από όλους τους ανθρώπους που θα εργαστούν γι’ αυτόν. Οι μάνατζερ της Semco αξιολογούνται κάθε έξι μήνες από τους υφισταμένους τους μέσω ειδικού εξατομικευμένου ερωτηματολογίου πολλαπλής επιλογής.

Κανόνες: κανένας ενδυματολογικός κώδικας, καμία ρύθμιση για τα ταξίδια, κανένα σταθερό ωράριο εργασίας, κανένα τμήμα εσωτερικού ελέγχου. Ο κανόνας είναι να χρησιμοποιείται η κοινή λογική και να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότεροι κανόνες.

Αυτοκαθοριζόμενη αμοιβή: περίπου το 25% όλων των εργαζομένων καθορίζει τον δικό του μισθό.

Μέγεθος: μια επιχειρηματική μονάδα μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά μόνο αν οι άνθρωποι γνωρίζουν σχεδόν όλους όσοι βρίσκονται γύρω τους. Γι’ αυτό, όταν ξεπερνούν τα 150 άτομα, συνήθως χωρίζονται για να μειωθεί η αποξένωση και να ενισχυθεί η συνεργασία.

Εργασία από το σπίτι: επιτρέπεται και ενθαρρύνεται, επειδή βελτιώνει την παραγωγικότητα και την προσωπική ευελιξία των ανθρώπων.

Το Εγχειρίδιο Επιβίωσης υπενθυμίζει επίσης ορισμένες θεμελιώδεις και αδιαπραγμάτευτες αρχές: μεταξύ άλλων, τη μη ανοχή απέναντι σε οποιαδήποτε εκμετάλλευση της εξουσίας, την έλλειψη βεβαιότητας ως προς την ασφάλεια της θέσης εργασίας, την ελευθερία συνδικαλισμού και ενεργούς συμμετοχής, την ελευθερία προσαρμογής του άμεσου εργασιακού περιβάλλοντος, την απουσία βραβείων και ανταμοιβών για προτάσεις, καθώς και τη μη ανοχή απέναντι σε όσους δεν παίρνουν 30 ημέρες διακοπών τον χρόνο.

Η εφαρμογή αυτών των αρχών σε ένα παραδοσιακό μεταποιητικό πλαίσιο και σε μια χώρα που, την εποχή εκείνη, θεωρούνταν ακόμη «αναδυόμενη», καθιστά τον Semler και τη Semco μια ιδιαίτερα καινοτόμο περίπτωση για την εποχή τους. Οι επιρροές του Ricardo Semler μπορούν να εντοπιστούν σε εταιρείες όπως η Netflix ή η Google στις απαρχές τους, στο αντικομφορμιστικό και επαναστατικό πνεύμα των πρωτοπόρων της Silicon Valley, εμπνευσμένων από μια κουλτούρα καινοτομίας και ελευθερίας. Για να μην αναφέρουμε τις έντονες αναλογίες ανάμεσα στο μοντέλο Semco και την ολακρατία, ή ακόμη και τη σκέψη του Laloux, που εμφανίστηκαν 20 χρόνια αργότερα και είχαν ως κοινό στόχο την αποκέντρωση της εξουσίας και την ενίσχυση της αυτοδιαχείρισης στους οργανισμούς.

Ο Semler, όπως όλοι οι πρόδρομοι, είχε βρει το θάρρος και την ενέργεια να πειραματιστεί πρακτικά και να αφηγηθεί την εμπειρία του χωρίς φίλτρα: «Η Semco δεν είναι ένα μοντέλο, με προγράμματα που πρέπει να ακολουθηθούν με ακρίβεια, πολλές συνταγές για συμμετοχή, παραγωγικότητα και κέρδη. Η Semco είναι μια πρόσκληση (…) Να ξεχάσουμε τον σοσιαλισμό, τον καπιταλισμό, τις παραδόσεις ακριβώς στην ώρα τους, τις έρευνες μισθών και όλα τα υπόλοιπα, και να επικεντρωθούμε στη δημιουργία οργανισμών που πραγματοποιούν τη δυσκολότερη πρόκληση απ’ όλες: να κάνουν τους ανθρώπους να ανυπομονούν να πάνε στη δουλειά το πρωί». Ένα μήνυμα που θεωρώ πιο σύγχρονο και επίκαιρο από ποτέ, παρ’ όλα αυτά.